Afty i pleśniawki – skąd się biorą bolesne owrzodzenia w jamie ustnej i jak je leczyć

Bolesne zmiany w jamie ustnej, uporczywe pieczenie i silny dyskomfort podczas codziennego jedzenia, picia czy mówienia to objawy, które mogą świadczyć o pojawieniu się stanów zapalnych błony śluzowej. Wśród nich najpopularniejsze i najbardziej dokuczliwe są afty i pleśniawki. Choć pojęcia te są w języku potocznym często stosowane zamiennie, w rzeczywistości reprezentują zupełnie różne schorzenia o odmiennych przyczynach powstawania i wymagające innego sposobu leczenia. Zrozumienie różnic między aftami a pleśniawkami jest kluczowe, aby móc szybko, bezpiecznie i skutecznie pozbyć się tych uciążliwych dolegliwości.

Afty – bolesne nadżerki jamy ustnej

Afty to małe, okrągłe lub owalne nadżerki (owrzodzenia) błony śluzowej jamy ustnej. Charakteryzują się wyraźnym, intensywnie czerwonym obrzeżem (rąbkiem zapalnym) i dnem pokrytym białym, szarym lub żółtawym nalotem włóknikowym. Mogą występować pojedynczo (afty małe) lub w grupach, najczęściej na wewnętrznej stronie policzków, warg, na brzegach języka oraz w fałdach przejściowych jamy ustnej. Afty są niezwykle bolesne, zwłaszcza przy kontakcie z kwaśnymi, słonymi, gorącymi lub ostrymi potrawami i napojami. Co bardzo ważne: afty nie są zaraźliwe – nie można się nimi zarazić przez pocałunek, picie z jednej szklanki czy używanie tych samych sztućców.

Przyczyny powstawania aft

Dokładna przyczyna powstawania aft nie jest do końca wyjaśniona. Współczesna medycyna uważa, że są one wynikiem miejscowej, nadreaktywnej reakcji układu odpornościowego (limfocytów T). Do czynników sprzyjających ich pojawianiu należą:

Mikrourazy mechaniczne: Przypadkowe ugryzienie się w policzek lub język podczas jedzenia, podrażnienie śluzówki przez ostre krawędzie zębów, uszkodzone wypełnienia, nieprawidłowo dopasowaną protezę ruchomą, ostre elementy aparatów ortodontycznych czy zbyt twarde włosie szczoteczki do zębów.
Stres i zmęczenie: Przewlekłe napięcie psychiczne, nadmiar pracy i brak odpowiedniej ilości snu znacznie osłabiają układ odpornościowy, co sprzyja ujawnianiu się zmian.
Niedobory żywieniowe: Brak odpowiedniej ilości witamin z grupy B (zwłaszcza B12), żelaza, cynku oraz kwasu foliowego w codziennej diecie.
Alergie i nadwrażliwości: Reakcje na niektóre składniki pożywienia (np. gluten, konserwanty, orzechy, czekoladę, owoce cytrusowe) lub na SLS (laurylosiarczan sodu) – powszechny składnik past do zębów o działaniu pieniącym, który wysusza śluzówkę.
Zaburzenia hormonalne: U kobiet afty często pojawiają się w określonych fazach cyklu menstruacyjnego (spadek progesteronu).
Predyspozycje genetyczne: Skłonność do aft często występuje w rodzinach (dziedziczenie skłonności do reakcji autoimmunologicznych).

Pleśniawki – infekcja drożdżakowa

Pleśniawki to powierzchniowe infekcje grzybicze (kandydoza) wywołane najczęściej przez drożdżaki z rodzaju Candida albicans. W przeciwieństwie do aft, pleśniawki są zaraźliwe i mogą przenosić się np. z matki na dziecko podczas karmienia piersią. Objawiają się charakterystycznym, białym lub kremowym nalotem o konsystencji przypominającej zsiadłe mleko lub twaróg. Nalot ten pokrywa podniebienie, język, dziąsła i policzki. Przy próbie mechanicznego usunięcia (starcia) nalotu, odsłania się żywoczerwona, silnie zaczerwieniona i krwawiąca błona śluzowa. Pleśniawki wywołują uczucie pieczenia, suchości, ból utrudniający przełykanie oraz metaliczny posmak w ustach.

Przyczyny powstawania pleśniawek

Drożdżaki naturalnie bytują w naszej jamie ustnej w stanie równowagi z pożytecznymi bakteriami. Do ich patologicznego namnażania dochodzi w momentach zaburzenia tej równowagi lub ogólnego osłabienia odporności organizmu:

Antybiotykoterapia: Przyjmowanie antybiotyków o szerokim spektrum działania niszczy pożyteczną florę bakteryjną, co daje drożdżakom przestrzeń do niekontrolowanego wzrostu i kolonizacji błon śluzowych.
Osłabiona odporność: Dotyczy to niemowląt (u których układ odpornościowy dopiero się rozwija), osób starszych, pacjentów w trakcie chemioterapii, chorych na HIV czy cukrzycę.
Kserostomia (suchość w ustach): Brak śliny o działaniu przeciwgrzybiczym stwarza idealne warunki dla rozwoju grzybicy.
Stosowanie sterydów wziewnych: Częste u astmatyków. Brak płukania ust wodą po inhalacji sprzyja rozwojowi pleśniawek w gardle i na podniebieniu.
Niedokładna higiena protez zębowych: Noszenie protez przez całą dobę bez ich wyjmowania na noc i odpowiedniego odkażania.

Jak skutecznie leczyć afty i pleśniawki?

Ze względu na zupełnie różne źródła problemu, leczenie aft i pleśniawek przebiega odmiennie:

Leczenie aft

Większość małych aft goi się samoistnie w ciągu 7-10 dni. Terapia ma charakter objawowy i polega na łagodzeniu bólu oraz przyspieszaniu regeneracji:

Stosowanie żeli i maści o działaniu miejscowo znieczulającym, przeciwzapalnym i powlekającym (np. z kwasem hialuronowym lub wyciągami z ziół takich jak rumianek, szałwia, kora dębu).
Stosowanie płukanek bezalkoholowych o działaniu antyseptycznym w celu zapobiegania nadkażeniom bakteryjnym.
Eliminacja past do zębów zawierających SLS.
Laseroterapia w gabinecie stomatologicznym – naświetlanie afty laserem biostymulacyjnym przynosi natychmiastową ulgę w bólu i skraca czas gojenia do 2-3 dni.
Suplementacja brakujących witamin i minerałów (żelaza, cynku, witamin B).

Leczenie pleśniawek

W przypadku pleśniawek konieczne jest wdrożenie leczenia przyczynowego – przeciwgrzybiczego:

Stosowanie leków przeciwgrzybiczych w postaci zawiesin do pędzlowania jamy ustnej (np. nystatyna) lub tabletek do ssania przepisywanych przez lekarza.
Dokładna dezynfekcja i dbanie o higienę protez zębowych oraz smoczków u niemowląt.
Płukanie jamy ustnej łagodnym roztworem sody oczyszczonej (stwarza ona niekorzystne dla grzybów środowisko zasadowe).
Stosowanie diety o niskiej zawartości cukrów prostych, które stanowią pożywkę dla drożdżaków.

Podsumowanie – kiedy do lekarza?

Zarówno afty, jak i pleśniawki potrafią skutecznie uprzykrzyć codzienne życie. Choć drobne zmiany można leczyć preparatami bez recepty, w niektórych sytuacjach konieczna jest wizyta u lekarza. Skonsultuj się ze stomatologiem, jeśli zmiany nie goją się w ciągu 2 tygodni, ból jest bardzo silny i uniemożliwia przyjmowanie płynów, afty pojawiają się bardzo często (nawracające aftowe zapalenie jamy ustnej) lub zmianom towarzyszy wysoka gorączka. Szybka i trafna diagnoza pozwoli skrócić czas trwania choroby i uniknąć powikłań.